کلوت شهداد؛ راهنمای کامل سفر به شهر خیالی کویر لوت

کلوت شهداد کجاست؟

کلوت شهداد یکی از منحصربه‌فردترین و زیباترین جاذبه‌های طبیعی ایران است که در استان کرمان و در نزدیکی شهر شهداد قرار دارد. این کلوت‌ها در واقع بخشی از کویر لوت به شمار می‌روند؛ کویری که به عنوان اولین اثر طبیعی ایران در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیده است.

وقتی از سمت کرمان به سمت شهداد حرکت می‌کنید، پس از عبور از جاده‌های کوهستانی و سیرچ، ناگهان دما بالا می‌رود و به دشت گسترده‌ای می‌رسید که آغاز قلمرو کلوت های شهداد است. این منطقه در شمال شرقی استان کرمان جای گرفته و فاصله‌ای حدود ۱۰۰ کیلومتری با مرکز استان دارد.

کلوت شهداد در نقشه

روی نقشه جغرافیایی، کلوت شهداد در لبه غربی دشت لوت و در بخش شهداد شهرستان کرمان قرار گرفته است. اگر به نقشه هوایی این منطقه نگاه کنید، شیارهای موازی و منظم بسیار زیادی را می‌بینید که از شمال غربی به سمت جنوب شرقی کشیده شده‌اند. این شیارهای منظم همان خیابان‌ها و کوچه‌های طبیعی هستند که میان کلوت‌ها فاصله انداخته‌اند. از نظر مختصات جغرافیایی، این پدیده از نزدیکی جاده نهبندان-شهداد شروع می‌شود و تا کیلومترها به سمت عمق کویر ادامه پیدا می‌کند.

کلوت یعنی چه؟

شاید برایتان جالب باشد که اصطلاح «کلوت» از کجا آمده است. واژه کلوت از ترکیب دو کلمه «کل» به معنای آبادی یا شهر و «لوت» که همان نام کویر لوت است تشکیل شده است. در جغرافیا و زمین‌شناسی، به برجستگی‌های برآمدهای کویر که توسط باد و آب شکل گرفته‌اند و میان آن‌ها شیارهای عمیقی وجود دارد، کلوت یا «یاردانگ» (Yardang) می‌گویند. در واقع کلوت‌ها پدیده‌هایی زمین‌ریخت‌شناسی هستند که به شکل برج‌ها، دیواره‌ها و قلعه‌های طبیعی در مناطق خشک و کویری به وجود می‌آیند.

کلوت‌های شهداد چگونه ساخته شده‌اند؟

داستان خلق کلوت های شهداد یک داستان میلیونی از همکاری باد و آب است! میلیون‌ها سال پیش، در این منطقه دریاچه یا حوضچه آبی بزرگی وجود داشته که رسوبات نرم، فرسایش‌پذیر و گلی در کف آن ته‌نشین شده بودند. با خشک شدن این دریاچه و تغییرات اقلیمی، بادهای شدید کویری به‌ویژه بادهای ۱۲۰ روزه سیستان شروع به وزیدن کردند.

بادها با سرعت بالا و حمل ذرات ماسه مثل یک سنباده طبیعی عمل کردند. آن‌ها بخش‌های نرم‌تر زمین را کندند و با خود بردند و شیارهای عمیقی ایجاد کردند. در مقابل، بخش‌های متراکم‌تر و مقاوم‌تر در برابر فرسایش باقی ماندند و به شکل کلوت‌های امروزی درآمدند. همچنین باران‌های کمیاب ولی شدید کویری هم با شستن دیواره‌ها، شکل و شمایل این کلوت‌ها را اصلاح کردند و فرم‌های عجیب‌وغریبی به آن‌ها دادند.

چرا به آن «شهر خیالی» می‌گویند؟

وقتی از دور یا حتی هنگام غروب به کلوت شهداد نگاه می‌کنید، ذهن شما بی‌اختیار آن را با یک شهر بزرگ با آسمان‌خراش‌ها، قلعه‌ها و برج‌های ویران‌شده اشتباه می‌گیرد. وجود خیابان‌های مستقیم، کوچه‌های بن‌بست، دیواره‌های بلند و سازه‌هایی که کاملاً شبیه ساختمان‌های دست‌ساز بشر به نظر می‌رسند، باعث شده تا بومیان و گردشگران به آن لقب «شهر خیالی»، «شهر کلوت‌ها» یا «پمپئی کویر» بدهند. انگار شهری باستانی زیر خروارها خاک مدفون بوده و حالا ساختارهایش از دل زمین بیرون زده‌اند، اما در حقیقت هیچ انسانی در ساخت این شهر نقشی نداشته و همه چیز شاهکار طبیعت است.

کویر لوت و جایگاه جهانی کلوت شهداد

کویر لوت یکی از شگفت‌انگیزترین پهنه‌های جغرافیایی روی زمین است. کلوت شهداد به عنوان یکی از شاخص‌ترین کلوت‌های جهان، اعتباری بین‌المللی به کویر لوت داده است. کلوت‌های لوت از نظر وسعت و ارتفاع، در میان تمامی کلوت‌های شناخته‌شده جهان (مثل کلوت‌های آمریکا، چین یا مصر) بی‌نظیر هستند.

برخی از کلوت‌های این منطقه ارتفاعی بیش از ۱۰۰ متر دارند که در نوع خود یک رکورد محسوب می‌شود. ثبت کویر لوت در یونسکو تا حد زیادی مدیون وجود این کلوت‌های منحصربه‌فرد و چشم‌اندازهای بکر و فرازمینی آن‌هاست.

منطقه ممنوعه کویر شهداد

کویر لوت با تمام زیبایی‌هایش، سرزمینی شوخی‌بردار نیست! به همین دلیل، منطقه کلوت های شهداد به سه پهنه یا زون مختلف تقسیم شده است: زون سبز، زون نارنجی و زون قرمز (منطقه ممنوعه). زون سبز همان منطقه‌ای است که ورود عموم گردشگران به آن آزاد است و امکانات کمپینگ و راه‌های دسترسی آسفالت دارد. اما با پیشروی به سمت عمق کویر، وارد مناطق حساس‌تر می‌شوید.

منظور از منطقه ممنوعه چیست؟

منطقه ممنوعه یا زون قرمز، بخش‌های عمیق و مرکزی کویر لوت را شامل می‌شود که ورود به آن‌ها بدون مجوز رسمی از سازمان میراث فرهنگی، یگان حفاظت محیط زیست و هماهنگی با نیروهای انتظامی و راهنمایان مجرب محلی کاملاً ممنوع و غیرقانونی است. این مناطق به دلیل وسعت زیاد، شباهت بی‌حدوحصر عوارض زمین به یکدیگر و نبود هیچ‌گونه نشانه جاده‌ای، بسیار خطرناک هستند.

چرا ورود به عمق لوت محدود شده است؟

محدودیت ورود به عمق کلوت شهداد دو علت اصلی دارد:

حفظ امنیت گردشگران: کویر لوت بزرگ است و گم شدن در آن می‌تواند عواقب جبران‌ناپذیری داشته باشد. قطع تماس مخابراتی، دمای بسیار بالا، نبود آب و تغییرات ناگهانی جوی جان افرادی را که بدون تجهیزات حرفه‌ای و راهنما وارد می‌شوند به شدت تهدید می‌کند.

حفاظت از محیط زیست و کلوت‌ها: کلوت های شهداد سازه‌هایی ترد و فرسایش‌پذیر هستند. تردد خودروهای سنگین آفراودی یا حجم بالای گردشگر در عمق کویر می‌تواند باعث تخریب این آثار میلیونی شود. علاوه بر این، پوشش‌های کریستالی و پدیده‌های زمین‌شناسی بکر منطقه باید از آسیب انسانی در امان بمانند.

شب های کلوت شهداد

اگر روزهای کلوت شهداد با سکوت و ابهت سازه‌هایش شناخته می‌شود، شب‌های آن سکوی پرتاب شما به عمق کیهان است! نبود رطوبت، آلودگی نوری صفر و آسمان صاف کویر باعث می‌شود که شب‌های کلوت به یکی از بهترین نقاط زمین برای رصد ستارگان تبدیل شود.

وقتی روی رمل‌ها می‌نشینید و به بالای سرتان نگاه می‌کنید، کهکشان راه شیری با تمام جزئیاتش آشکار است. ستاره‌های دنباله‌دار، شهاب‌سنگ‌ها و انبوه ستارگان طوری به نظر می‌رسند که انگار می‌توانید دستتان را دراز کنید و یکی از آن‌ها را بچینید. تجریه سکوت مطلق کویر در کنار آتش و آسمان پرستاره، خاطره‌ای است که تا آخر عمر فراموش نخواهید کرد.

دریاچه کلوت شهداد

شاید شنیدن کلمه «دریاچه» در دل یکی از گرم‌ترین و خشک‌ترین نقاط کره زمین شبیه به یک شوخی باشد، اما این دریاچه واقعی است و یکی از معجزه‌های سال‌های اخیر کلوت شهداد به شمار می‌رود!

داستان پیدایش دریاچه

در بهار سال ۱۳۹۸، بارش‌های شدید و کم‌سابقه‌ای در استان کرمان و بارندگی در رودخانه شور اتفاق افتاد. این سیلاب‌ها به سمت دلتای لوت جاری شدند و در میان کلوت‌ها محصور ماندند. نتیجه این اتفاق تاریخی، پدیدار شدن دریاچه‌ای جوان و فیروزه‌ای‌رنگ در دل سازه‌های کلوتی بود که به «دریاچه جوان» یا «دریاچه کلوت شهداد» معروف شد. انعکاس تصویر کلوت‌های کهنسال در آب زلال این دریاچه، منظره‌ای سورئال و رویایی ایجاد کرد که تا پیش از آن کسی ندیده بود.

وضعیت فعلی دریاچه

از آنجا که منبع تامین آب این دریاچه فقط سیلاب‌های فصلی و رودخانه شور است و میزان تبخیر آب در کویر لوت فوق‌العاده بالاست، ابعاد دریاچه در طول سال و با توجه به میزان بارندگی‌ها تغییر می‌کند. در سال‌های پربارش، دریاچه وسیع‌تر می‌شود و حتی پرندگان مهاجر را هم به خود جذب می‌کند، اما در سال‌های کم‌بارش آب آن به شدت کاهش یافته یا به پهنه‌های نمکی تبدیل می‌شود. بنابراین قبل از سفر برای دیدن دریاچه، بهتر است وضعیت آب‌وهوا و میزان آب آن را از بومیان منطقه پرس‌وجو کنید.

بهترین زمان برای رفتن به کلوت شهداد

سفر به کلوت شهداد کاملاً به فصل بستگی دارد. از آنجا که این منطقه در همسایگی گرم‌ترین نقطه زمین (گندم بریان) قرار دارد، تابستان‌های بسیار داغی دارد که دما در آن ممکن است به بالای ۵۰ درجه سانتی‌گراد برسد. بنابراین:

• پاییز و زمستان (از مهر تا اسفند): طلایی‌ترین زمان برای سفر به کلوت های شهداد است. در این فصل‌ها هوا در طول روز بسیار مطبوع و دلپذیر است (بین ۱۸ تا ۲۵ درجه) و برای پیاده‌روی و عکاسی عالی است. البته شب‌های زمستان ممکن است کویر کمی سرد و سوزدار شود که با لباس گرم قابل حل است.
• اوایل بهار (فروردین): فروردین هم زمان مناسبی برای بازدید است، اما با نزدیک شدن به اردیبهشت، گرما کم‌کم خود را نشان می‌دهد.

مسیر دسترسی به کلوت شهداد

برای رسیدن به این شهر خیالی، ابتدا باید خودتان را به شهر کرمان برسانید. از کرمان تا کلوت شهداد حدود ۱۰۰ کیلومتر راه پیش رو دارید که تقریباً یک ساعت و نیم طول می‌کشد. از کرمان وارد جاده جاده شهداد-کرمان شوید. در مسیر از تونل سیرچ و منطقه کوهستانی و خوش‌آب‌وهوای سیرچ عبور می‌کنید (تضاد جالب این منطقه کوهستانی و سرسبز با کویر خشک چند کیلومتر آن‌طرف‌تر واقعاً دیدنی است).

پس از عبور از سیرچ، مسیر سرپایینی را به سمت شهر شهداد ادامه دهید. از شهداد وارد جاده شهداد - نهبندان شوید. با طی کردن حدود ۴۰ کیلومتر در این جاده، برجستگی‌های غول‌پیکر کلوت شهداد در دو طرف جاده نمایان می‌شوند.

اقامت در کلوت شهداد

برای ماندن در شب و لذت بردن از آسمان کویر چند گزینه خوب پیش رو دارید:

• اقامتگاه‌های بوم‌گردی: در شهر شهداد و روستاهای اطراف مانند «روستای شفیع‌آباد»، اقامتگاه‌های بوم‌گردی بسیار زیبایی با معماری سنتی خشتی وجود دارند. این اقامتگاه‌ها امکانات رفاهی مناسب، غذای محلی گرم و فضای صمیمی به شما ارائه می‌دهند.
• کمپینگ در کویر: اگر اهل ماجراجویی هستید، می‌توانید در کمپ‌های مجاز منطقه سبز کلوت شهداد چادر بزنید. البته حتماً باید تجهیزات کامل چادرزنی، چادر ضدباد، کیسه‌خواب مناسب، آب آشامیدنی فراوان و چراغ پیشانی همراه داشته باشید.
• هتل‌های کرمان: اگر ترجیح می‌دهید شب را در هتل بمانید، می‌توانید گشت روزانه به کلوت‌ها داشته باشید و شب برای خواب به هتل‌های شهر کرمان برگردید.

جاذبه‌های دیدنی اطراف کلوت شهداد

سفر شما با دیدن کلوت های شهداد تمام نمی‌شود! تور کرمان تا کلوت شهداد، سفر به دنیای سکوت، ابهت و زیبایی‌های بی‌انتهای طبیعت است؛ تجربه‌ای که خاطره‌اش تا همیشه در ذهنتان حک خواهد شد. در اطراف این منطقه جاذبه‌های فوق‌العاده دیگری هم وجود دارد که حتماً باید برای دیدن آن‌ها زمان بگذارید:

• قلعه شفیع‌آباد: قلعه‌ای تاریخی و خشتی با برج و باروهای زیبا و نخلستان‌های سرسبز در روستای شفیع‌آباد که مبدأ ورود بسیاری از گردشگران به کلوت‌هاست.
• نبکاها (گلدان‌های طبیعی کویر): درختچه‌های گز که دور خود ماسه جمع می‌کنند و گلدان‌های عظیمی به ارتفاع چند متر می‌سازند. نبکاهای شهداد از بزرگ‌ترین نبکاهای جهان هستند.
• رودخانه شور: تنها رودخانه دائمی که در دل کویر لوت جریان دارد. آب این رودخانه به شدت شور و غلیظ است و به دلیل حل کردن نمک‌های مسیر، مثل دوغ سفید به نظر می‌رسد!
• روستای سیرچ: روستایی کوهستانی، سرسبز و خنک در فاصله کوتاهی از کویر داغ که دیدن در خت‌های سرو کهنسال و آب‌وهوای متفاوت آن تجربه شگفت‌انگیزی است.
• آبگرم جوشان و آسیاب بادی: دیگر جاذبه‌های تاریخی و طبیعی اطراف بخش شهداد که بازدید از آن‌ها خالی از لطف نیست..

سوالات متداول

آیا برای رفتن به کلوت شهداد باید راهنما داشته باشیم؟

برای بازدید عادی از «زون سبز» نیازی به راهنما نیست، اما برای ورود به عمق کویر و مناطق پیشرفته‌تر (زون نارنجی و قرمز) داشتن راهنمای مجرب و بلد راه الزامی است.

آیا به دریاچه کلوت شهداد می‌توان نزدیک شد؟

بله، در زمان‌هایی که دریاچه آب دارد امکان نزدیک شدن و عکاسی وجود دارد، اما به دلیل گل‌ولای شدید و خطر گیر کردن، به‌هیچ‌وجه نباید با خودرو زیاد به حاشیه آن نزدیک شد.

فاصله شهداد تا کلوت چقدر است؟

از شهر شهداد تا ابتدای منطقه کلوت‌ها حدود ۴۰ کیلومتر (تقریباً ۳۰ دقیقه رانندگی) فاصله است.

چه تجهیزاتی برای سفر به کلوت لازم است؟

آب آشامیدنی فراوان، عینک آفتابی، کلاه، کرم ضدآفتاب، لباس خنک برای روز، لباس گرم برای شب، کفش مناسب پیاده‌روی، پاوربانک و چراغ‌پوه (در صورت قصد کمپینگ: چادر، کیسه‌خواب و سوخت کافی).