وقتی صحبت از ژاپن میشود، ذهن خیلی از ما به سمت آسمانخداشهای توکیو، قطارهای سریعالسیر و فناوریهای فوقپیشرفته میرود. اما اگر کمی در کوچه و پسکوچههای همین شهرهای مدرن قدم بزنید، در کنار یک مرکز خرید بزرگ، دروازهای سرخرنگ و چوبی میبینید که شما را به دنیایی آرام و سنتی دعوت میکند. دین مردم ژاپن یکی از جذابترین، پیچیدهترین و در عین حال متفاوتترین مباحث فرهنگشناسی است.
نگاه ژاپنیها به معنویت با آنچه ما در فرهنگهای غربی یا خاورمیانه سراغ داریم کاملاً فرق دارد. در ژاپن، دین بیشتر از آنکه مجموعهای از قوانین سختگیرانه، جریمهها و کتابهای مقدس باشد، بخشی از سبک زندگی، فرهنگ، احترام به طبیعت و سنتی زیباست که از نیاکانشان به ارث رسیده است. در این مقاله میخواهیم با هم سفری به اعماق باورهای معنوی ژاپنیها داشته باشیم و ببینیم شینتو و بودیسم چگونه در کنار هم جامعه امروز ژاپن را شکل دادهاند.
آیا ژاپنیها دین دارند؟
اگر از یک شهروند ژاپنی در خیابان بپرسید «آیا دین خاصی داری؟»، به احتمال بسیار زیاد پاسخ خواهد داد: «نه، من خیلی مذهبی نیستم!» اما جالب اینجاست که همین فرد سال نو را در یک معبد شینتو جشن میگیرد، مراسم ازدواجش را به سبک غربی یا شینتو برگزار میکند و برای مراسم گرامیداشت درگذشتگانش به معبد بودایی میرود! بر اساس آمار رسمی، اگر تعداد پیروان ادیان مختلف را در ژاپن جمع بزنید، عددی بیشتر از کل جمعیت این کشور به دست میآید. علت چیست؟ علت این است که اکثر مردم ژاپن خود را همزمان پیرو هم شینتو و هم بودیسم میدانند.
در فرهنگ ژاپنی، دین به معنای اعتقاد تعصبآمیز به یک مکتب خاص نیست. ژاپنیها نگرشی بیطرفانه و متکثرگرایانه به معنویت دارند. آنها بدون اینکه درگیر تناقضهای کلامی شوند، عناصر زیباترین و کاربردیترین بخشهای ادیان مختلف را در زندگی روزمره خود ادغام کردهاند. بنابراین، اگر بگوییم ژاپنیها دین ندارند اشتباه کردهایم؛ درستتر این است که بگوییم آنها تعریف متفاوتی از «دینداری» دارند که بر پایه عمل، سنت و احترام استوار است تا جزماندیشی.
شینتو؛ دین باستانی و بومی ژاپن
شینتو (Shinto) که به معنای «راه خدایان» است، تنها دین اصیل و بومی ژاپن محسوب میشود. این آیین هیچ پیامبر مشخص، کتاب مقدس، یا کدهای اخلاقی جزماندیشانهای ندارد. شینتو بر پایه پرستش نیروهای طبیعت، ارواح نیاکان و موجوداتی به نام کامی (Kami) بنا شده است. کامی ها ارواحی هستند که در عناصر مختلف طبیعت وجود دارند؛ از یک کوه باشکوه مثل کوه فوجی گرفته تا یک درخت کهنسال، یک رودخانه خروشان، یا حتی خورشید و باد. در باور شینتو، طبیعت زنده و دارای روح است و انسان باید با احترام و هماهنگی کامل در کنار آن زندگی کند:
- زیارتگاههای شینتو (Jinja): ورودی این زیارتگاهها با دروازههای سرخرنگی به نام توریی (Torii) مشخص میشود که مرز میان دنیای مادی و دنیای مقدس کامیهاست.
- مفهوم پاکی (Purification): در شینتو، مفهوم «پاکی و طهارت» اهمیت فوقالعادهای دارد. قبل از ورود به هر زیارتگاه، مردم دستها و دهان خود را با آب زلال میشویند تا آلودگیهای ظاهری و روحی را بزدایند.
- جشنوارهها (Matsuri): بخش زیادی از نشاط جامعه ژاپن مدیون ماتسوریها یا جشنوارههای شینتو است که در فصلهای مختلف برای شکرگذاری کشاورزی، باران، یا دفع بلاها برگزار میشوند.
بودیسم در ژاپن
بودیسم در قرن ششم میلادی از طریق چین و کره وارد ژاپن شد. ورود این آیین جدید ابتدا با مقاومتهایی همراه بود، اما به مرور زمان توانست جایگاه بسیار محکمی در میان مردم و حاکمان ژاپن پیدا کند. بودیسم فلسفه، فلسفه عمیق زندگی، تفکر درباره مرگ و رنج، و راهکارهایی برای رسیدن به روشنایی (اشراق) را به فرهنگ ژاپن تزریق کرد بودیسم معابد بزرگ و شگفتانگیزی (Tera) در سراسر ژاپن دارد که معماری چشمنواز آنها هوش از سر هر بینندهای میبرد. با گذشت قرنها، بودیسم در ژاپن بومیسازی شد و فرقههای مختلفی از آن به وجود آمدند که معروفترین آنها عبارتند از:
- زن بودیسم (Zen Buddhism): شاید شناختهشدهترین فرقه بودیسم در غرب باشد. «زن» بر مراقبه (مدیتیشن)، سادگی، تمرکز در لحظه حال و انضباط فردی تاکید دارد. تاثیر «زن» را میتوان در هنرهای سنتی ژاپن مثل مراسم چای، باغسازی ژاپنی (باغهای صخرهای)، خطاطی و حتی هنرهای رزمی دید.
- فرقه زمین پاک (Jodo Shinshu): این فرقه بر لطف و عنایت بودا «آمیدا» تاکید دارد و بیشتر در میان مردم عامه محبوبیت یافته است. فرقه نیچیرن (Nichiren): فرقه فعال و پویایی که بر اساس آموزههای «سوترای نیلوفر آبی» شکل گرفته است.
تفاوت شینتو و بودیسم در زندگی روزمره
شاید برایتان این سوال پیش بیاید که چطور دو دین متفاوت میتوانند بدون هیچ جنگ و درگیری در طول تاریخ، کنار هم در یک جامعه زندگی کنند؟ پاسخ در تقسیم وظایف بین این دو آیین است! یک ضربالمثل مشهور ژاپنی میگوید: ژاپنیها شینتو به دنیا میآیند، زندگی میکنند و بودایی میمیرند.این جمله به زیبایی نشان میدهد که هر کدام از این دو آیین چه نقشی در زندگی مردم دارند:
امور مربوط به این جهان، جشن تولد نوزادان، تولد زندگی جدید، آرزوی موفقیت در کسبوکار، کاشت محصول و مراسم ازدواج همگی در حوزه آیین شینتو قرار دارند. شینتو آیینی پر از شادی، زندگی و پاکی است. مسائل مربوط به روح، معنای رنج، مراسم تشییع جنازه، خاکسپاری و یادبود درگذشتگان به آیین بودیسم واگذار شده است. بودیسم پاسخهای فلسفی برای پایان زندگی و هدایت روح ارائه میدهد. ژاپنیها نه تنها تناقضی میان این دو نمیبینند، بلکه آنها را مکمل یکدیگر میدانند. حتی در بسیاری از زیارتگاههای شینتو میتوانید المانهای بودایی و در معابد بودایی، عناصر شینتو را مشاهده کنید.
مسیحیت و سایر ادیان در ژاپن
اگرچه دین مردم ژاپن عمدتاً ترکیبی از شینتو و بودیسم است، اما ادیان دیگری نیز در این کشور حضور دارند:
- مسیحیت: مسیحیت در قرن شانزدهم توسط مبلغان پرتغالی (مانند فرانسیس خاویر) وارد ژاپن شد. اگرچه در دورههایی از تاریخ (دوران ادو) مسیحیت ممنوع شد و پیروان آن سرکوب شدند، اما امروزه حدود ۱ تا ۲ درصد از جمعیت ژاپن مسیحی هستند. با این حال، فرهنگ مسیحی تاثیر بسیار زیادی بر جامعه ژاپن گذاشته است؛ به عنوان مثال، جشن کریسمس به عنوان یک رویداد شاد تجاری و عاشقانه، و برگزاری عروسیها به سبک غربی (با لباس سفید و در کلیسا) میان جوانان فوقالعاده محبوب است، حتی اگر عروس و داماد اصلاً مسیحی نباشند!
- اسلام: اسلام دینی نوپا در ژاپن محسوب میشود و بیشتر توسط مهاجران کشورهای اسلامی (مثل اندونزی، پاکستان و مالزی) وارد شده است. البته تعداد ژاپنیهای تازهمسلمان نیز در حال افزایش است. امروزه مساجد زیبایی مانند «مسجد جامع توکیو» در این کشور فعال هستند و امکانات زیست حلال برای گردشگران و مسلمانان روز به روز بهتر میشود.
- جنبشهای جدید دینی (Shinshukyo): در قرن ۱۹ و ۲۰، گروههای معنوی و نوظهوری در ژاپن شکل گرفتند که ترکیبی از عناصر شینتو، بودیسم و باورهای محلی هستند و طرفداران خاص خود را دارند.
آزادی دینی و قانون در ژاپن
امروزه ژاپن یکی از پیشرفتهترین و امنترین کشورها از نظر آزادی عقیده و دین است. پس از جنگ جهانی دوم و در قانون اساسی جدید ژاپن (مصوب ۱۹۴۷)، اصل ۲۰ به صراحت آزادی کامل دینی را برای همه شهروندان تضمین کرد. بر اساس قانون اساسی ژاپن:
- هیچ سازمان دینی نباید هیچگونه قدرت سیاسی داشته باشد یا از طرف دولت حمایت مالی شود (جدایی کامل دین از سیاست)
- هیچکس را نمیتوان مجبور به شرکت در هیچ مراسم، آیین یا اقدام دینی کرد.
- دولت اجازه ندارد به هیچ دین خاصی امتیاز ویژهای اعطا کند.
تا پیش از پایان جنگ جهانی دوم، «شینتو دولتی» به عنوان ایدئولوژی رسمی کشور استفاده میشد و امپراتور را فردی نیمهخدایی میدانستند. اما پس از جنگ، امپراتور ژاپن جنبه خدایی خود را انکار کرد و شینتو به یک آیین شخصی و فرهنگی تبدیل شد. امروزه، مردم ژاپن در سایه این قوانین، با آرامش کامل و بدون هیچگونه تبعیضی با هر نوع باور معنوی یا حتی بدون داشتن هیچ باوری، در کنار یکدیگر زندگی میکنند. نگاه جامع ژاپنیها به معنویت، درس زیبایی از مدارا، احترام به طبیعت و حفظ سنتی است که همپای مدرنترین تجهیزات جهان، اصالت این کشور را زنده نگه داشته است.
سوالات متداول
دین رسمی ژاپن چیست؟
ژاپن هیچ «دین رسمی» یا دولتی ندارد. طبق اصل ۲۰ قانون اساسی ژاپن، حکومت کاملاً سکولار است، جدایی دین از سیاست برقرار است و آزادی کامل عقیده برای همه شهروندان تضمین شده است.
آیا ژاپنیها به خدا اعتقاد دارند؟
مفهوم خدا به شکلی که در ادیان ابراهیمی (خدای یگانه و خالق) تعریف میشود، در باور عمومی ژاپن وجود ندارد. در آیین شینتو، آنها به کامی (Kami) اعتقاد دارند که ارواح یا نیروهای مقدس موجود در طبیعت (مثل کوهها، درختان، پاکی و نیاکان) هستند. بنابراین، نگرش آنها بیشتر بر پایه احترام به نیروهای طبیعت و سنت است تا پرستش یک خدای مشخص.
چرا ژاپنیها هم شینتو و هم بودایی هستند؟
علت آن تقسیم کار فرهنگی و سنت همزیستی (Syncretism) میان این دو آیین است. شینتو آیینی بومی برای جشن گرفتن زندگی، تولد، شادابی، پاکی و مناسبتهای این جهانی است؛ در حالی که بودیسم پاسخهای فلسفی برای مسئله مرگ، روح و مراسم یادبود درگذشتگان ارائه میدهد. ژاپنیها این دو را متعارض نمیدانند، بلکه مکمل هم میدانند؛ طوری که یک فرد میتواند برای جشن ازدواج به زیارتگاه شینتو برود و مراسم تشییع جنازه را در معبد بودایی برگزار کند.
چند درصد مردم ژاپن بیدین هستند؟
بر اساس آمارهای مختلف، بین ۶۰ تا ۷۰ درصد مردم ژاپن خود را «بیدین» (Mushuukyou) میدانند. با این حال، این بیدینی به معنای آتئیسم ستیزهجو یا رد سنتهای معنوی نیست؛ بلکه به این معناست که آنها خود را پیرو متعصب یا عضو رسمی یک سازمان دینی خاص نمیدانند، اما همچنان در سنتها، آئینهای سال نو و آداب زیارتگاهها شرکت میکنند.