وقتی صحبت از کشورهای شمال آفریقا و منطقه مغرب عربی میشود، تونس همیشه یکی از جذابترین و پرماجراترین سوژههاست. کشوری که در ساحل مدیترانه جا خوش کرده و با تاریخ چند هزار سالهاش، گذرگاه تمدنهای مختلف از قرطاجیها و رومیها گرفته تا مسلمانان و فرانسویها بوده است. اما گذشته از جذابیتهای گردشگری، سواحل رویایی و معماری سفید و آبی معروفش، یکی از جالبترین بخشهای شناخت این کشور، سرک کشیدن به باورها، ایمان و سبک زندگی مردم آن است.
آشنایی با مذهب مردم تونس فقط خواندن یکسری آمار و ارقام خشک نیست؛ بلکه قصه پرتلاطمی از پیوند اسلام سنتی، جریانهای فکری مختلف، تاریخ یهودیت در مغرب و البته نسیم نوگرایی و مدرنیته است. اگر دوست دارید بدانید مردم این گوشه زیبا از قاره آفریقا به چه چیزهایی اعتقاد دارند، چطور نماز میخوانند، چقدر به سنتها وفادارند و اقلیتهای دینی در کنار اکثریت چطور زندگی میکنند، در این مقاله همراه ما باشید تا گامبهگام این موزاییک مذهبی زیبا را بررسی کنیم.
نگاهی کلی به وضعیت مذهبی تونس
برای اینکه تصویر روشنی از مذهب مردم تونس داشته باشید، اول از همه باید بگوییم که تونس یکی از یکدستترین کشورهای جهان عرب از نظر ترکیب مذهبی است. وقتی وارد خیابانهای تونس، سوسه یا صفاقس میشوید، صدای اذانی که از منارههای مساجد بلند میشود، اولین چیزی است که گوش شما را نوازش میدهد. با این حال، تونس اصلاً کشوری تکبعدی نیست.
اگرچه بخش اعظمی از جمعیت را مسلمانان تشکیل میدهند، اما وجود اقلیتهای مذهبی باسابقه مانند یهودیان و مسیحیان، و همچنین جریانهای مختلف فکری در داخل خود جامعه مسلمانان، باعث شده که تونس جامعهای پرتنوع و در عین حال پرتسامح داشته باشد. مردم تونس به دینداری همراه با اعتدال معروف هستند؛ به این معنی که در عین حفظ هویت اسلامی و اجرای مناسک و سنتهای دینی، روحیهای گشوده نسبت به فرهنگهای دیگر دارند و این موضوع را میتوانید در رفتار روزمره، پوشش و حتی تعاملات اجتماعیشان بهوضوح ببینید.
اسلام، دین اکثریت مردم تونس
بدون هیچ شک و تردیدی، اسلام شالوده اصلی مذهب مردم تونس و ساختار فرهنگی، اجتماعی و حتی روزمره این کشور است. اسلام در قرن اول هجری (قرن هفتم میلادی) و با فتح شمال آفریقا توسط فاتحان مسلمانی مانند عقبة بن نافع وارد این سرزمین شد. از آن زمان تا کنون، اسلام نه تنها پذیرفته شد، بلکه ریشههای بسیار عمیقی در جان و دل مردم این دیار دواند.
اما اسلام در تونس چهرهای ویژه دارد؛ چهرهای که با تساهل، فرهنگ بومی، تصوف و احترام به دانش عجین شده است. مردم تونس حضور اسلام را در زندگی خود بسیار ملموس میدانند. از جشنهای باکوه ولادت پیامبر (ص) که به آن "المولد النبوی" میگویند و با پختن حلواهای مخصوص و مراسم مولودیخوانی در مساجد همراه است گرفته تا ماه مبارک رمضان که خیابانهای شبانه تونس را تا سپیدهدم زنده نگهمیدارد، همگی نشاندهنده عمق نفوذ باورهای اسلامی در فرهنگ عامه است.
مکتب مالکی-اشعری؛ مذهب غالب اهل سنت در تونس
اگر بخواهیم دقیقتر به مذهب مردم تونس نگاه کنیم، باید بگوییم که اکثریت مطلق مسلمانان این کشور پیرو فقه مالکی و کلام اشعری هستند. اما این به چه معناست و چرا اینقدر اهمیت دارد؟ فقه مالکی (یکی از مذاهب چهارگانه اهل سنت که منسوب به مالک بن انس است) به داشتن ویژگیهایی چون واقعگرایی، توجه به مصالح عمومی و انعطافپذیری در امور اجتماعی شهرت دارد. این مکتب فقهی از قرنها پیش در شمال آفریقا جایش را محکم کرد و بومی شد. در کنار فقه مالکی، مکتب کلامی اشعری نیز چارچوب عقیدتی مسلمانان تونس را تشکیل میدهد که بر عقلانیت متعادل و دوری از افراطگرایی تأکید دارد.
ترکیب مالکی-اشعری باعث شده تا اسلام در تونس چهرهای سنتی، رواداری و دوریگزین از تکفیر و افراط داشته باشد. همچنین، جریانهای صوفیانه (مانند طریقتهای شاذلیه و قادریه) و زوایای متعددی که در گوشه و کنار تونس قرار دارند، تلطیفکننده فضای مذهبی بودهاند و روحیه عشق، عرفان و احترام به اهل بیت و بزرگان دین را در دل مردم زنده نگه داشتهاند.
نقش اسلام در قانون اساسی و ساختار حکومتی تونس
یکی از بحثبرانگیزترین و در عین حال جذابترین موضوعات در بررسی مذهب مردم تونس، رابطه دین و دولت در این کشور است. تونس همیشه در میان کشورهای عربی پیشگام نوسازی و تجدد بوده است. از زمان استقلال تونس به رهبری حبیب بورقیبه در سال ۱۹۵۶، قوانین کشور دستخوش تغییرات بنیادینی شد که آن را از سایر کشورهای اسلامی متمایز میکرد؛ برای مثال، ممنوعیت چندهمسری، حق طلاق برای زنان و اجباری شدن تحصیل برای همه.
اما نقش اسلام در ساختار قانونی چه بوده است؟ در اولین قانون اساسی تونس بعد از استقلال، آمده بود که «تونس کشوری است آزاد، مستقل و باسیادت؛ اسلام دین آن، عربی زبان آن و جمهوری نظام آن است». امروزه، در عین حال که حکومت تونس ساختاری مدنی دارد و قوانین موضوعه نقش اصلی را ایفا میکنند، اما ارزشهای اسلامی به عنوان منبع هویت ملی به شمار میروند. دولت بر امور مذهبی نظارت دارد (از طریق وزارت امور دینی)، انتصاب ائمه جمعه را مدیریت میکند و تلاش دارد تا از نفوذ افکار افراطی جلوگیری کرده و اسلام میانهرو و سنتی تونس را تقویت کند.
مسجد جامع قیروان؛ خاستگاه مذهب مالکی در شمال آفریقا
نمیشود از مذهب مردم تونس صحبت کرد و نامی از شهر تاریخی «قیروان» و مسجد جامع آن نبرد. قیروان اولین شهر اسلامی ساختشده در شمال آفریقاست که در سال ۵۰ هجری توسط عقبة بن نافع تأسیس شد. مسجد جامع قیروان (که به مسجد عقبه نیز معروف است) نه تنها یک شاهکار معماری اسلامی است، بلکه قلب تپنده انتشار اسلام و مذهب مالکی در کل منطقه مغرب عربی و حتی آندلس (اسپانیای اسلامی) بوده است.
تاریخچه و اهمیت بنا
این مسجد با مناره شبیه به برجهای دفاعی و شبستانهای پر از ستونهای مرمری، نمادی از استواری اسلام در مغرب است. در طول سدههای اولیه هجری، قیروان کانون علم و دانشمندان بزرگ بود. فقهای بزرگی در این شهر رشد کردند که مذهب مالکی را تدوین و ترویج دادند؛ افرادی مانند سحنون که کتاب معروف «المدونة الکبری» (از مهمترین منابع فقه مالکی) را در قیروان نگاشت.
انتقال مرکزیت به جامع زیتونه
با گذر زمان، حوادث تاریخی و حمله قبایل بنیهلال به قیروان، مرکزیت سیاسی و علمی تونس به تدریج به سمت شمال و شهر «تونس» (پایتخت فعلی) منتقل شد. در این میان، جامع زیتونه(مسجد و دانشگاه زیتونه) در پایتخت، مشعلدار جریان علمی و مذهبی کشور شد. جامع زیتونه که یکی از قدیمیترین مراکز علمی جهان اسلام است (حتی قدیمیتر از الأزهر مصر)، وظیفه تربیت علمای مالکی، حفظ هویت اسلامی و هدایت جریانهای دینی تونس را بر عهده گرفت و تا به امروز به عنوان عالیترین نهاد مذهبی-علمی تونس شناخته میشود.
مسلمانان اباضی؛ اقلیت دینی تاریخی جربه
در کنار اکثریت مالکیمذهب، اگر به جنوب تونس و به ویژه جزیره زیبای جربه (Djerba) سفر کنید، با یکی از جالبترین و کهنترین اقلیتهای مذهبی جهان اسلام روبرو میشوید: مسلمانان اباضی. اباضیه یکی از شاخههای قدیمی اسلام است که نه در دسته اهل سنت قرار میگیرد و نه شیعه. آنها پیروان عبادالله بن اباض هستند و از نظر تاریخی رویکردی بسیار منظم، اخلاقمدار و سادهزیستانه دارند. اباضیان جربه قرنهاست که در این جزیره زندگی میکنند و توانستهاند هویت مذهبی و فرهنگی خاص خود را حفظ کنند.
مساجد اباضیها در جربه از نظر معماری فوقالعاده دیدنی هستند؛ مساجدی کوچک، ساده، با دیوارهای سفید قلعهمانند و بدون زرقوبرقهای معمول، که در گذشته علاوه بر محل عبادت، نقش سنگر دفاعی در برابر مهاجمان دریایی را هم ایفا میکردند. مسلمانان اباضی جربه به همزیستی مسالمتآمیز، سختکوشی در تجارت و حفظ سنتهای اصیل خود معروف هستند و وجود آنها تنوع مذهبی شگفتانگیزی به مذهب مردم تونس بخشیده است.
یهودیان تونس؛ کهنترین اقلیت دینی کشور
وقتی درباره اقلیتهای غیرمسلمان در تونس صحبت میکنیم، یهودیان تونس جایگاهی بسیار ویژه و تاریخی دارند. حضور یهودیان در این سرزمین به بیش از ۲۵۰۰ سال پیش بازمیگردد؛ یعنی زمان ویرانی اول هیکل سلیمان در اورشلیم و حتی پیش از ورود اسلام و رومیها به شمال آفریقا! مرکز اصلی زندگی یهودیان تونس نیز همین جزیره جربه است. در این جزیره، کنیسه معروف «الغریبه» (El Ghriba) قرار دارد که قدیمیترین کنیسه فعال در شمال آفریقاست. زیارتگاه الغریبه هر ساله در ایام عید لغبوعمر، میزبان هزاران یهودی از سراسر جهان (بهویژه فرانسه و اسرائیل) است که برای زیارت به جربه میآیند.
اگرچه در دهه ۱۹۵۰ و با مهاجرتهای گسترده، جمعیت یهودیان تونس از حدود ۱۰۰ هزار نفر به حدود ۱۰۰۰ تا ۱۵۰۰ نفر در حال حاضر کاهش یافته است، اما همان جمعیت باقیمانده همچنان بخش فعال و محترمی از جامعه تونس هستند. آنها به زبان عربی با لهجه خاص خود صحبت میکنند، در بازارها به شغل طلاسازی و تجارت مشغولند و قوانین حقوقی و شخصیشان توسط دادگاههای مذهبی خودشان مدیریت میشود. حضور پیوسته یهودیان در تونس، گواهی محکم بر عمق تاریخ همزیستی در این کشور است.
مسیحیان و سایر اقلیتهای دینی
اقلیت مسیحی در تونس، بخش دیگری از تابلوی مذهبی این کشور را تشکیل میدهد. بر خلاف یهودیان که جمعیت بومی قدیمی هستند، اکثریت جامعه مسیحی امروزی تونس را جامعه مهاجران، دیپلماتها، دانشجویان کشورهای آفریقای زیرصحرا و نیروهای شرکتی تشکیل میدهند. البته تاریخ مسیحیت در تونس بسیار کهن است و به دوران رومیها بازمیگردد (شخصیتهای بزرگی مانند قدیس آگوستین و ترتولیان در این منطقه زیستهاند)، اما آن جامعه مسیحی با مرور زمان و پس از ورود اسلام تحلیل رفت.
امروزه، جمعیت مسیحیان تونس حدود ۳۰ هزار نفر تخمین زده میشود که بیشتر آنها پیرو کلیسای کاتولیک هستند. کلیسای جامع سنت وینسنت دو پل (Saint Vincent de Paul) که در خیابان اصلی و فرانسویساز پایتخت (خیابان حبیب بورقیبه) قرار دارد، فعالترین و بزرگترین کلیسای کشور است. علاوه بر کاتولیکها، گروههای کوچکی از مسیحیان پروتستان و ارتدکس (عمدتاً جامعه ارتدکس روسی) نیز در تونس مساجد و کلیساهای خود را دارند. دولت تونس بر اساس توافقنامههای رسمی (از جمله توافق سال ۱۹۶۴ با واتیکان)، آزادی انجام مناسک دینی را برای مسیحیان در داخل کلیساها تضمین کرده است.
آزادی مذهبی و همزیستی دینی در تونس امروز
اگر از یک تونسی بپرسید که مهمترین ویژگی مذهب مردم تونس چیست، احتمالاً به شما خواهد گفت: تسامح و اعتدال. جامعه امروز تونس، بهویژه پس از تحولات سیاسی دهه اخیر، گامهای بزرگی در جهت تثبیت آزادیهای فردی و مذهبی برداشته است. در قانون اساسی تونس، «آزادی وجدان و اعتقاد» (حریة الضمیر والمعتقد) به رسمیت شناخته شده است؛ به این معنی که هر فرد حق دارد دین خود را انتخاب کند یا مناسک مذهبیاش را آزادانه انجام دهد.
البته این به معنای بیچالش بودن مسیر نیست. جامعه تونس همواره در حال گفتگو و گاه تقابل میان نگاههای سنتی-مذهبی و نگاههای مدرن-سکولار است. اما آنچه در عمل دیده میشود، یک همزیستی مسالمتآمیز و خیرهکننده است. برای مثال، در جزیره جربه، شما مساجد مسلمانان اهل سنت، مساجد اباضیها و کنیسه یهودیان را در فاصلهای بسیار نزدیک به هم میبینید و همسایگان از ادیان مختلف در جشنها و غمهای یکدیگر شریک میشوند. همچنین، قوانین مدنی تونس در حوزه حقوق زنان و آزادیهای اجتماعی، تونس را به یکی از پیشروترین کشورهای جهان عرب تبدیل کرده است؛ موضوعی که نشان میدهد چطور رویکرد نوین به دین میتواند با حفظ هویت اسلامی، با ارزشهای دنیای جدید همراه شود.
جمعبندی
در نهایت، بررسی مذهب مردم تونس ما را به این درک میرساند که با کشوری بسیار ویژه و باهویت روبرو هستیم. تونس سرزمینی است که قلبش با نبض اسلام مالکی و عرفان اصیل میتپد، اما آغوشش را به روی رواداری، نوسازی و همزیستی با سایر ادیان گشوده است.
از شکوه تاریخی مسجد جامع قیروان و دانشگاه زیتونه گرفته تا سادگی معنوی مساجد اباضی و قدمت کنیسه الغریبه در جربه، همگی بخشهایی از یک هویت واحد به نام «تونس» هستند. مردم تونس نشان دادهاند که میتوان مسلمان و پایبند به سنتها بود و در عین حال، به آزادیهای فردی، احترام به اقلیتها و گفتگو با جهان متمدن احترام گذاشت. این تعادل و اعتدال، همان راز زیبایی و جذابیت مذهبی این سرزمین خضراء (تونس سرسبز) است.
سوالات متداول
دین رسمی تونس چیست؟
اسلام؛ طبق قانون اساسی، اسلام دین کشور است و حدود ۹۹٪ مردم مسلمان اهل سنت (مالکی) هستند.
آیا در تونس اقلیت مذهبی وجود دارد؟
بله؛ شامل مسیحیان (حدود ۳۰ هزار نفر)، یهودیان (حدود ۱,۰۰۰ تا ۱,۵۰۰ نفر) و مسلمانان اباضی.
مذهب اباضی چیست و چه تفاوتی با تسنن دارد؟
اباضیه یکی از شاخههای مستقل و بسیار قدیمی اسلام است. تفاوت اصلی آن با تسنن در عدم شرطِ «قریشی بودن» برای حاکم، باور به جواز عزل حاکم ستمگر، و دیدگاه کلامی درباره غیرقابل رؤیت بودن خدا و حادث بودن قرآن است.
جمعیت یهودیان تونس امروز چقدر است؟
حدود ۱,۰۰۰ تا ۱,۵۰۰ نفر که اکثر آنها در جزیره جربه ساکن هستند.