غذاهای سریلانکا؛ معرفی غذاهای معروف که باید در سفر امتحان کنید

آشنایی با غذاهای سریلانکا؛ ترکیبی از برنج، نارگیل و ادویه

آشپزی سریلانکا بازتابی از تاریخ، جغرافیا و فرهنگ غنی این جزیره است. موقعیت جغرافیایی این کشور به عنوان چهارراه تجاری قدیمی اقیانوس هند باعث شده تا تاثیرات فرهنگی مختلفی از هند، اعراب، پرتغال، هلند و انگلستان در آشپزی آن دیده شود. با این حال، شاکله اصلی تمام غذاهای اصیل سریلانکایی بر پایه چند عنصر ثابت بنا شده است: برنج، نارگیل در تمام اشکال آن (شیر نارگیل، روغن نارگیل، پودر نارگیل) و ادویه‌هایی که عطرشان هوش از سر آدم می‌برد.

 فلفل چیلی، دارچین سیلانی (که بهترین نوع دارچین جهان است)، هل، میخک، زردچوبه و برگ کاری، ارکان اصلی طعم‌دهی به این غذاها هستند. وقتی به این ترکیب جادویی فکر می‌کنیم، می‌بینیم که انتخاب یک تور سریلانکا نه تنها سفری به طبیعت بی‌نظیر است، بلکه یک تور گرانج و خوراکی‌گردی تمام‌عیار نیز به شمار می‌رود. در ادامه قصد داریم تک‌تک این شاهکارهای آشپزی را زیر ذره‌بین ببریم و ببینیم چه چیزی انتظار شما را می‌کشد.

برنج و کاری چیست؟

برنج و کاری (Rice and Curry) بدون شک سلطان بی‌چون‌وچرای سفره‌های سریلانکایی است. این غذا در ظاهر بسیار ساده به نظر می‌رسد، اما دنیایی از طعم‌های پیچیده را در خود جای داده است. پایه اصلی این غذا یک ظرف بزرگ از برنج دانه بلند محلی است که با انواع و اقسام خورش‌های کاری (کاری مرغ، گوشت، ماهی، سبزیجات یا حبوبات) احاطه می‌شود. نکته جالب اینجاست که هر کاری با ادویه‌های خاص خود و معمولاً با استفاده از شیر نارگیل طبخ می‌شود تا بافت خورش غنی و کرمی شود. در کنار ظرف اصلی، کاسه‌های کوچک تند و تیز از ترشی‌های محلی، سبزیجات تازه، و پاپپادوم (نان ترد و نازک عدسی) قرار می‌گیرد که هر کدام به نوبه خود طعم غذا را دگرگون می‌کنند. این غذا در تمام ساعات روز در خانه‌ها و رستوران‌های سریلانکا سرو می‌شود و خوردن آن اولین تجربه هر گردشگری در این سرزمین است.

برنج و کاری را چطور بخوریم؟

شاید برای شما هم این سوال پیش آمده باشد که چطور باید این حجم از ظرف‌های رنگارنگ کاری و برنج را با هم ترکیب کرد و خورد. دستورالعمل محلی‌ها خیلی ساده است: دست راست! بله، اهالی سریلانکا معتقدند که لمس کردن غذا با انگشتان دست، اتصال عمیق‌تری بین فرد و خوراک ایجاد می‌کند و حتی طعم غذا را بهتر نشان می‌دهد (البته اگر با این کار راحت نیستید، قاشق و چنگال همیشه در دسترس است). روش کار این است که مقداری برنج در بشقاب می‌کشید، سپس از هر کدام از کاری‌های موجود (کمی مرغ یا ماهی، مقداری سبزیجات، و کمی عدس) به اندازه یک قاشق کنار برنج می‌گذارید. در نهایت تمام این اجزا را با نوک انگشتان خوب با هم مخلوط می‌کنید تا هر لقمه شامل ترکیبی از برنج، طعم تند کاری، عطر نارگیل و تردی پاپپادوم باشد. این کار ابتدا ممکن است کمی عجیب به نظر برسد، اما به مرور زمان به یکی از لذت‌بخش‌ترین بخش‌های سفرتان تبدیل می‌شود.

گزینه گیاهی در برنج و کاری

یکی از جذابیت‌های بزرگ فرهنگ غذایی سریلانکا، توجه فوق‌العاده آن به گیاه‌خواران است. گزینه گیاهی در برنج و کاری (Vegetarian Rice and Curry) اصلاً به معنای یک غذای ساده و بی‌روح نیست؛ بلکه جشنی از رنگ و طعم‌های گیاهی است. در این نسخه، به‌ جای گوشت یا مرغ، از انواع سبزیجات بومی مانند بادمجان دودی، کدو سبز، لوبیا سبز ترد، برگ‌های محلی پخته شده در شیر نارگیل، و کاری‌های جذاب با موز سبز یا جک‌فروت (میوه درخت نان) استفاده می‌شود. تنوع این گزینه‌های گیاهی به قدری بالاست که حتی اگر اهل گوشت باشید، باز هم ترجیح می‌دهید حداقل یک بار این ترکیب‌های سبزیجات معطر را امتحان کنید. ادویه‌جات تازه و شیر نارگیل باعث می‌شوند که هیچ کمبودی از نظر طعم و مزه احساس نکنید و از یک وعده غذایی کاملاً سالم و مق مغذی لذت ببرید.

کوتو؛ فست‌فود محبوب خیابانی سریلانکا

اگر در کوچه‌پس‌کوچه‌های شهرهای سریلانکا راه بروید و ناگهان صدای ریتمیک برخورد فلز با فلز توجه شما را جلب کرد، شک نکنید که به یک دکه پخت "کوتو" رسیده‌اید. کوتو صدای زندگی شبانه و صدای موسیقی خیابان‌های سریلانکاست. این غذا نه تنها خوشمزه است، بلکه روند آماده‌سازی آن یک نمایش خیابانی هیجان‌انگیز به شمار می‌رود که تماشای آن خودش خالی از لطف نیست.

کوتو چیست و چطور درست می‌شود؟

کوتو (Kottu Roti) از خرد کردن و تفت دادن نان تخت سنتی این کشور به نام «رودی» (Gamba Roti) به همراه تخم‌مرغ، پیاز، سیر، فلفل چیلی، ادویه‌های مختلف و انواع گوشت یا سبزیجات درست می‌شود. آشپز دو تکه آهن سنگین یا کاردک‌های بزرگ را در دو دست می‌گیرد و روی یک صفحه داغ فلزی، نان‌های رودی را که از قبل آماده شده‌اند به همراه سایر مواد با سرعتی باورنکردنی خرد و مخلوط می‌کند. صدای ریتمیک «تک‌تک» این کاردک‌ها در هم می‌آید و کوتویی پر از ادویه، داغ و ترد تحویل شما می‌دهد که عطر آن از چند قدمی آدم را مست می‌کند. این غذا یکی از محبوب‌ترین گزینه‌ها برای وعده شام یا وقت‌هایی است که بعد از یک گشت‌وگذار طولانی به دنبال یک غذای پرانرژی و گرم هستید.

انواع کوتو

کوتو تنوع بسیار بالایی دارد و تقریبا با هر سلیقه‌ای جور درمی‌آید. بیایید نگاهی به مدل‌های مختلف آن بیندازیم:

• کوتوی سبزیجات: سبکی‌ترین و ارزان‌ترین مدل کوتو که پر از سبزیجات تازه، پیاز، هویج و ادویه‌های تند است. انتخابی عالی برای گیاه‌خواران.
• کوتوی مرغ: رایج‌ترین و محبوب‌ترین نوع کوتو در میان گردشگران و محلی‌ها که تکه‌های لذیذ مرغ کاری شده به آن اضافه می‌شود.
• کوتوی پنیر: نسخه مدرن و بسیار پرطرفدار که در آن مقدار زیادی پنیر محلی ذوب‌شده به ترکیب نهایی اضافه می‌شود و بافت کش‌سانی و فوق‌العاده خوشمزه‌ای به غذا می‌دهد.
• کوتوی اسپشیال: نسخه ویژه و پر بار که ترکیبی از چند مدل گوشت (مرغ، گوشت قرمز)، تخم‌مرغ و سبزیجات مختلف است و حجم بسیار کاملی دارد.

هاپر و هاپر رشته‌ای؛ صبحانه کلاسیک سریلانکایی

شروع یک روز پرانرژی در سریلانکا بدون خوردن هاپر تقریبا غیرممکن است. این غذاها که معمولاً برای صبحانه یا شام سرو می‌شوند، بافت و شکل بسیار جالب و منحصربه‌فردی دارند که آن‌ها را از تمام نان‌ها و پنکیک‌های دنیا متمایز می‌کند.

هاپر (اپا) چیست؟

هاپر (Hopper یا Appa) نوعی پنکیک سنتی و ترد است که خمیر آن از ترکیب آرد برنج تخمیر شده، شیر نارگیل، کمی شکر و مخمر یا آب نارگیل درست می‌شود. این خمیر در یک تابه گود و کاسه‌ای شکل کوچک ریخته می‌شود و آشپز با چرخاندن تابه کاری می‌کند که لبه‌های هاپر بسیار نازک، برشته و ترد شود، در حالی که قسمت کف و وسط آن نرم و ضخیم باقی بماند. مدل کلاسیک آن ساده است، اما معروف‌ترین نسخه اش «هاپر تخم‌مرغی» است که در آن یک تخم‌مرغ کامل را وسط خمیر در حال پخت می‌شکنند تا بپزد. هاپر را معمولاً با پیاز تند و ادویه‌دار (سیه پولی) یا کاری‌های مختلف نوش جان می‌کنند.

هاپر رشته‌ای (استرینگ هاپر) چیست؟

هاپر رشته‌ای یا همان استرینگ هاپر (String Hopper) شکل متفاوتی از همان خانواده است. برای تهیه این غذا، خمیر آرد برنج را درون دستگاهی شبیه به پرسِ رشته‌ساز می‌ریزند تا رشته‌های بسیار باریک و نازکی تولید شود. این رشته‌ها به صورت دایره‌های کوچک و توری‌مانند روی قالب‌های کوچک حصیری یا پارچه‌ای چیده شده و با بخار پخته می‌شوند. نتیجه کار دسته‌ای از رشته‌های نرم و لطیف برنجی است که بافت فوق‌العاده‌ای دارند. استرینگ هاپر معمولاً در وعده صبحانه همراه با کاری نارگیل (سوتی هوذی) و سامبول تند سرو می‌شود و خوردن چند عدد از آن‌ها به همراه کاری داغ، صبح دل‌انگیزی را برایتان رقم می‌زند.

سمبول نارگیل و کاری عدس؛ همراهان همیشگی میز سریلانکایی

در هر سفره‌ای در سریلانکا، دو چاشنی و همراه پای ثابت وجود دارند که بدون آن‌ها غذاها کامل به نظر نمی‌رسند. این دو همراه کوچک اما پرقدرت، ستون‌های اصلی طعم در این فرهنگ غذایی هستند.

سمبول نارگیل (پال سمبول) چیست؟

پال سمبول (Pol Sambol) را باید به عنوان ملکه چاشنی‌های سریلانکایی معرفی کرد. این چاشنی تند، ترد و بسیار خوشمزه از ترکیب نارگیل تازه رنده شده، پیاز ریز شده، فلفل چیلی قرمز خشک یا تازه، آب لیموترش تازه و نوعی ماهی خشک دودی شده به نام «مالدیو فیش» (که به صورت پودر برای طعم‌دهی استفاده می‌شود) تهیه می‌شود. تمام این مواد معمولاً در یک هاون سنگی سنتی با هم کوبیده می‌شوند تا عطر روغن نارگیل آزاد شود. پال سمبول طعمی تند، ترش و شور دارد که وقتی روی برنج گرم، هاپر یا نان قرار می‌گیرد، طعم کل غذا را منفجر می‌کند.

کاری عدس (پریپو) چیست

کاری عدس یا همان «پریپو» (Parippu) ملایم‌ترین و آرامش‌بخش‌ترین بخش هر وعده غذایی در سریلانکا است. این خورش از عدس قرمز پوست‌کنده (دال) درست می‌شود که با پیاز، سیر، زردچوبه و برگ کاری پخته شده و در نهایت با شیر نارگیل و کمی روغن که در آن دانه‌های خردل و پیاز تفت داده شده‌اند، طعم‌دار می‌شود. پریپو بافت بسیار نرم و خامه‌ای دارد و تندی سایر غذاهای سریلانکایی را به خوبی تعدیل می‌کند. این خورش ساده هم در کنار برنج و کاری و هم با استرینگ هاپر یکی از بهترین ترکیب‌های ممکن را می‌سازد.

امبول تیال؛ کاری ماهی ترش ساحل جنوبی

سریلانکا به عنوان یک جزیره، دسترسی فوق‌العاده‌ای به انواع ماهی و غذاهای دریایی دارد. در میان تمام خورش‌های ماهی این کشور، «امبول تیال» (Fish Ambul Thiyal) جایگاه ویژه‌ای دارد و به عنوان یک شاهکار آشپزی شناخته می‌شود. این غذا اصالتاً متعلق به مناطق جنوبی سریلانکاست و طعم ترش و ملس آن با هیچ کاری ماهی دیگری قابل مقایسه نیست.

راز اصلی طعم امبول تیال در استفاده از میوه‌ای به نام «گوراکا» (Goraka) است. گوراکا میوه‌ای کوچک، ترش و خشک‌شده است که رنگ تیره و طعم ترش خاصی به خورش می‌دهد. برای پخت این غذا، تکه‌های ماهی سفت (مانند تن) با پودر گوراکای خیس‌خورده و له شده، فلفل سیاه فراوان، زردچوبه، سیر، پیاز و برگ کاری مخلوط می‌شوند و با مقدار کمی آب روی حرارت ملایم قرار می‌گیرند تا تمام مایعات جذب ماهی شود و خورش کاملاً غلیظ و خشک به نظر برسد. رنگ این غذا به خاطر ادویه‌ها و گوراکا تیره است و طعم تند و ترش فلفل سیاه و گوراکا حسابی به خورد ماهی می‌رود.

لامپریس؛ میراث آشپزی هلندی‌تبارهای سریلانکا

لامپریس (Lamprais) یکی از جذاب‌ترین و پربارترین غذاهای سنتی سریلانکا است که ریشه در دوران استعمار هلندی‌ها دارد. این غذا در واقع تلفیقی از فرهنگ آشپزی هلندی و بومی سریلانکا است و آماده کردن آن زمان و حوصله زیادی می‌طلبد، به همین دلیل معمولاً برای مهمانی‌ها، جشن‌ها یا آخر هفته‌ها پخته می‌شود.

لامپریس شامل برنجی است که به جای آب ساده، در عصاره گوشت و ادویه‌های معطر پخته شده و همراه با چند مدل خورش مختلف شامل کاری گوشت گاو، گوسفند یا مرغ، کوفته‌های کوچک گوشتی (بلادکان)، ترشی بادمجان، و پال سمبول است. جالب‌ترین نکته درباره لامپریس نحوه سرو آن است: تمام این محتویات خوشمزه درون یک برگ موز قرار داده می‌شوند و به صورت بسته包‌بندی شده، برای مدتی در فر یا روی حرارت ملایم دم می‌کشند تا عطر برگ موز به خورد برنج و خورش‌ها برود. وقتی بسته برگ موز را در سفره باز می‌کنید، عطر دود ملایم برگ موز با بوی تند و گرم ادویه‌ها مخلوط شده و هوش از سر هر خورنده‌ای می‌برد.

واتالاپان؛ دسر ملی سریلانکا

بعد از خوردن این همه غذای تند و پرادویه، هیچ چیز به اندازه یک دسر شیرین و خوشمزه نمی‌چسبد. «واتالاپان» (Watalappam) دسر ملی و بی‌چون‌وچرای سریلانکا است که ریشه در فرهنگ مالایی‌های مقیم این کشور دارد و معمولاً در جشن‌های مذهبی مثل عید فطر یا مراسم عروسی سرو می‌شود.

واتالاپان شباهت زیادی به پودینگ کارامل دارد، اما بافت و طعم آن بسیار غنی‌تر است. این دسر از ترکیب شیر نارگیل، شکر زرد نیشکر (Jaggery)، تخم‌مرغ و ادویه‌های معطری مانند پودر هل، جوز هندی و دارچین سیلانی تهیه می‌شود. شکر زرد نیشکر به دسر رنگ قهوه‌ای مایل به قرمز و طعم کاراملی عمیقی می‌دهد. این مواد پس از مخلوط شدن، در قالب ریخته شده و به روش بن‌ماری (بخارپز) آماده می‌شوند. نتیجه کار دسری بسیار نرم، لطیف و مخملی است که عطر هل و گرمای ادویه‌ها در کنار شیرینی دلپذیر نارگیل، حس فوق‌العاده‌ای در دهان ایجاد می‌کند.

غذاهای مخصوص مناطق مختلف سریلانکا

سریلانکا با اینکه جزیره نسبتاً کوچکی است، اما از نظر اقلیمی و فرهنگی تنوع بالایی دارد و هر منطقه از آن غذاهای مختص به خود را دارد. برای اینکه بهتر بتوانید تفاوت‌های منطقه‌ای این بهشت خوراکی را درک کنید، جدول زیر را برایتان آماده کرده‌ایم:

منطقه جغرافیایی	ویژگی‌های اقلیمی و فرهنگی	غذاها و خوراکی‌های شاخص منطقه
مناطق ساحلی جنوبی و غربی	دسترسی مستقیم به اقیانوس هند و صید روزانه ماهی	امبول تیال (کاری ماهی ترش)، انواع میگو و خرچنگ کاری شده با فلفل چیلی تند
مناطق مرکزی و کوهستانی (کندی، نورلاکیا)	هوای خنک‌تر کوهستانی، مزارع وسیع چای و باغات سبزیجات	برنج و کاری با سبزیجات محلی کوهستانی، نان روتی و چای اصیل سیلانی
مناطق شمالی و شرقی (جافنا)	فرهنگ تامیل، استفاده بیشتر از ادویه‌های تند جنوبی و تمر هندی	کاری خرچنگ جافنا، رسام (سوپ تند و ترش)، دوسا و ایدلی
مناطق روستایی و داخلی	استفاده از محصولات ارگانیک محلی، نارگیل و حبوبات	پریپو (کاری عدس)، پال سمبول و انواع خوراک‌های مبتنی بر میوه جک‌فروت

نوشیدنی‌های محبوب سریلانکا

در هوای گرم و استوایی سریلانکا، نوشیدن مایعات خنک و تازه یکی از واجبات سفر است. این کشور به خاطر داشتن انواع میوه‌های استوایی و نوشیدنی‌های طبیعی، گزینه‌های فوق‌العاده‌ای برای رفع تشنگی دارد.

آب نارگیل سلطنتی (تامبیلی)

در گوشه‌کنار خیابان‌های سریلانکا، گاری‌های زیادی را می‌بینید که پر از نارگیل‌های زردرنگ و درشت هستند. به این نارگیل‌های محلی خاص «تامبیلی» (Thambili) یا نارگیل سلطنتی می‌گویند. فروشنده با یک ضربه چاقو بالای نارگیل را سوراخ می‌کند و یک نی درون آن می‌گذارد. آب درون این نارگیل شیرین، بسیار خنک و سرشار از املاح معدنی و الکترولیت‌هاست که خستگی راه را به یک‌باره از تن بیرون می‌کند و بهترین راه برای تامین آب از دست رفته بدن در گرمای استوایی است.

فالوده

فالوده سریلانکایی شباهت‌هایی به فالوده شیرازی خودمان دارد، اما با نسخه ایرانی تفاوت‌های جذابی دارد. این نوشیدنی ترکیبی از شیر سرد، شربت گل رز (که رنگ صورتی زیبایی به آن می‌دهد)، تخم شربتی یا تخم ریحان، رشته‌های نشاسته‌ای نازک و یک اسکوپ بستنی وانیلی است. فالوده سریلانکایی بسیار خنک، شیرین و خوش‌عطر است و در روزهای گرم تابستانی جزیره، حکم یک پناهگاه خنک را دارد.

آب‌میوه سیب‌چوبی (وود اپل)

سیب‌چوبی یا «وود اپل» (Wood Apple) میوه‌ای با پوست بسیار سخت و چوبی است که درون آن گوشتی قهوه‌ای‌رنگ، چسبناک و با بویی خاص قرار دارد. محلی‌ها گوشت این میوه را با کمی شکر یا شیره نیشکر و آب مخلوط می‌کنند تا یک اسموتی یا آب‌میوه غنی و ترش‌وشیرین به دست آید. طعم وود اپل ترکیبی منحصر‌به‌فرد از مزه تمر هندی، توت سیاه و قهوه است که شاید در اولین جرعه عجیب به نظر برسد، اما طعم خاص و انرژی‌بخش آن خیلی زود شما را معتاد خود می‌کند.

غذاهای سریلانکا برای گیاه‌خوارها و میزان تندی غذاها

پیش از اینکه چمدان‌هایتان را ببندید و راهی این جزیره شگفت‌انگیز شوید، بهتر است به دو نکته مهم درباره غذاهای سریلانکایی یعنی میزان تندی و وضعیت غذاهای گیاهی اشاره کنیم تا با خیال راحت‌تری از سفرهایتان لذت ببرید.

آیا غذای سریلانکا خیلی تند است؟

پاسخ کوتاه این است: بله، معمولاً تند است! فلفل چیلی نقش بسیار پررنگی در آشپزی سریلانکا دارد و محلی‌ها عاشق طعم‌های آتشین هستند. وقتی به رستوران‌های محلی می‌روید، غذاها ممکن است تندی زیادی داشته باشند که برای ذائقه ایرانی‌ها شاید ابتدا چالش‌برانگیز باشد. اما نگران نباشید؛ صنعت گردشگری سریلانکا کاملاً به این موضوع واقف است. در اکثر رستوران‌ها و هتل‌ها، پیش از سفارش غذا می‌توانید به گارسون بگویید که غذایتان را «کم‌تند» (Mild) یا بدون فلفل زیاد درست کنند. همچنین نوشیدن آب نارگیل تازه یا خوردن ماست محلی (کورد) در کنار غذا بهترین راه برای خاموش کردن آتش تندی در دهان است.

غذای گیاهی در سریلانکا چقدر در دسترس است؟

خوشبختانه باید بگوییم که سریلانکا یکی از بهترین کشورهای دنیا برای گیاه‌خواران و افراد وگان است. به دلیل فرهنگ و اعتقادات مذهبی بخش بزرگی از منطقه و همچنین فراوانی سبزیجات، نارگیل، حبوبات و میوه‌های تازه، تنوع غذاهای گیاهی در این کشور فوق‌العاده بالاست. تقریبا در منوی هر رستورانی از دکه‌های کوچک خیابانی گرفته تا هتل‌های لوکس، بخش بزرگی به گزینه‌های گیاهی و وگان اختصاص دارد. شما بدون هیچ‌گونه دغدغه‌ای می‌توانید از انواع کاری‌های سبزیجات، عدسی‌ها، برنج‌های طعم‌دار و نان‌های سنتی گیاهی لذت ببرید و تجربه‌ای بی‌نقص از آشپزی این جزیره به دست آورید.

سوالات متداول

معروف‌ترین غذای سریلانکا چیست؟

برنج و کاری (Rice and Curry) به همراه انواع سمبول‌ها و کاری‌های مختلف، معروف‌ترین و اصلی‌ترین غذای این کشور است.

تفاوت غذای سریلانکا و غذای هندی چیست؟

غذاهای سریلانکایی معمولاً به دلیل استفاده فراوان از نارگیل (شیر و روغن نارگیل)، ادویه‌های تفت‌داده‌شده تیره‌تر و نوعی ماهی خشک خاص به نام «مالدیو فیش»، طعم دودی‌تر، تندتر و دریایی‌تری نسبت به بیشتر غذاهای هندی دارند.

در سریلانکا چه غذایی صبحانه می‌خورند؟

هاپر (پنکیک ترد کاسه‌ای شکل، ساده یا با تخم‌مرغ) و «هاپر رشته‌ای» (استرینگ هاپر) به همراه کاری عدس و سمبول نارگیل، از محبوب‌ترین صبح‌های سنتی این کشور هستند.

آیا در سریلانکا چه غذایی... ببخشید، آیا در سریلانکا غذای گیاهی پیدا می‌شود؟

بله، به دلیل فراوانی سبزیجات تازه، حبوبات و نارگیل، سریلانکا یکی از بهترین مقصدها برای گیاه‌خواران است و تنوع فوق‌العاده‌ای از غذاهای گیاهی وجود دارد.

واتالاپان چیست؟

واتالاپان (Watalappam) دسر ملی و بسیار محبوب سریلانکا است؛ یک پودینگ سنتی و خوشمزه که از ترکیب شیر نارگیل، شکر زرد نیشکر، تخم‌مرغ و ادویه‌های معطری مانند هل و دارچین تهیه می‌شود.