روستای پلکانی هورامان تخت (اورامانات) در دل کوههای سربهفلککشیده کردستان، هر سال در اواسط زمستان (بهمنماه) و اواسط بهار (اردیبهشتماه)، میزبان یکی از باشکوهترین و کهنترین آیینهای عرفانی و سنتی ایران است: مراسم پیر شالیار. این مراسم که نمادی از اتحاد، معنویت، و پیوند ناگسستنی مردم منطقه با تاریخ و باورهایشان است، سالانه علاقهمندان به فرهنگ، تاریخ و عرفان را از سراسر جهان به این منطقه کوهستانی میکشاند.
داستان مراسم پیر شالیار؛ پیر شالیار کیست؟
داستان پیر شالیار و مراسمی که قرنهاست در قلب کوهستانهای سرسخت اورامانات (روستای هورامان تخت) برگزار میشود، آمیزهای شگفتانگیز از افسانه، عرفان، مذهب و تاریخ اصیل کُردی است. برای درک این آیین، باید ابتدا بدانیم این شخصیت که به عنوان یک پیرِ مقدس در یادها مانده، کیست و چرا سالگرد ازدواجش به یکی از بزرگترین تجمعات عرفانی ایران تبدیل شده است.
پیر شالیار کیست؟
درباره هویت واقعی پیر شالیار دو روایت عمده وجود دارد که خط باریکی میان واقعیت تاریخی و باورهای مردمی رسم میکنند.
روایت اول: مروج اسلام و عارف بزرگ قرن ششم
بسیاری از مورخان و مردم محلی معتقدند پیر شالیار (سید مصطفی عریضی) یکی از رهبران بزرگ طریقت و عرفان، و از مریدان یا معاصران شیخ عبدالقادر گیلانی در قرن ششم هجری بوده است. او مردی زاهد، حکیم و صالح بود که مردم منطقه اورامان را به آیین اسلام دعوت کرد و به دلیل تقوا و گرهگشایی از کار مردم، به مقام «پیری» (مرشد و راهنما) رسید. کتابی به نام «معرفت پیر شالیار» نیز به او منسوب است که حاوی پندها و جملات قصار به زبان گورانی (از گویشهای کردی) است.
روایت دوم: مغ زرتشتی پیش از اسلام
روایت دیگری وجود دارد که قدمت پیر شالیار را بسیار عقبتر میبرد و او را یکی از مغان یا روحانیون بزرگ زرتشتی در دوران پیش از اسلام میداند. واژه «شالیار» احتمالاً تغییریافته «شهریار» است. طرفداران این نظریه معتقدند ساختار اسطورهای مراسم، زمان برگزاری آن (جشن سده) و عناصری مانند تقدس گردو و نذورات، نشاندهنده ریشههای عمیق باستانی این آیین است که بعدها با باورهای اسلامی و عرفانی گره خورده است.
داستان معروف پیر شالیار: شفای شاهبهار خاتون
روایت اصلی که علت برگزاری مراسم زمستانه (عروسی پیر شالیار) را توضیح میدهد، یک داستان عاشقانه و معجزهآسا است. در زمانهای دور، «شاهبهار خاتون» دختر حاکم بخارا، به بیماری سختی مبتلا میشود؛ او کر و لال بود و هیچ طبیبی در دیار خود نمیتواند او را درمان کند. حاکم که از درمان دخترش ناامید شده بود، در جهان جار میزند که: هر کس بتواند دخترم را شفا دهد، او را به عقد وی درمیآورم و نیمی از تخت و تاجم را به او میبخشم.
آوازه کرامات و معجزات پیر شالیارِ اورامی به بخارا میرسد. حاکم، دخترش را همراه با برادرش و ملازمان فراوان به سوی کوهستانهای زاگرس و دیار اورامان میفرستد. وقتی کاروان به نزدیکی روستا و نزدیکی خانه پیر شالیار میرسد، دیوی که راه را بسته بود و مردم را آزار میداد، با حضور آنها غرش شدیدی میکند و ناگهان در همان لحظه میمیرد. با شنیدن صدای غرش دیو، گوشهای شاهبهار خاتون ناگهان شنوا میشود و وقتی به نزدیکی خانه پیر میرسند، زبان دختر نیز باز شده و شروع به صحبت میکند.
مراسم پیر شالیار چگونه است؟
مراسم پیر شالیار در کردستان یک آیین چندروزه است که با زمانبندی دقیق، تقسیم کار گروهی و مناسک خاص برگزار میشود. این مراسم دو بار در سال اجرا میشود: یکی در اواسط زمستان (جشن بزرگ عروسی پیر شالیار) و دیگری در اواسط بهار (مراسم کومسای(تمرکز اصلی و پرشورترین بخش این آیین، مراسم زمستانی است که چگونگی اجرای قدمبهقدم آن به شرح زیر است.
قربانی کردن دام و پخت آش مخصوص
مراسم ذبح دامهای نذری و پخت آش سنتی و مقدس که در زبان محلی به آن «هولوشینه مژگه» (یا در برخی گویشها ولوشین) میگویند، قلب تپندهی بخش رفاهی و اشتراکی آیین پیر شالیار است. این مرحله که در روزهای چهارشنبه و پنجشنبه انجام میشود، نمادی عمیق از همبستگی، بخشش و کار گروهی مردم هورامان است. صبح روز اول مراسم (چهارشنبه)، شور و غوغای خاصی در اطراف خانه قدیمی پیر شالیار برپاست. دامهایی (بز و گوسفند) که از ماهها قبل توسط اهالی روستا یا نذرکنندگان سراسر کردستان پرورش داده شده یا خریداری شدهاند، به محل مراسم آورده میشوند.
تقسیم کار در هورامان ریشه تاریخی دارد. طایفههای خاصی از روستا وظیفه ذبح و پوستکندن دامها را بر عهده دارند و این مسئولیت نسل به نسل به آنها رسیده است. بخشی از گوشت این دمها مستقیماً برای پخت آش بزرگِ فردا برداشته میشود و مابقی آن به صورت عادلانه بین تمام خانوادههای روستا (بدون توجه به وضعیت مالی آنها) توزیع میشود تا در این روزها هیچ خانهای بدون گوشت و غذای گرم نماند. پس از ذبح، نوبت به پخت این آش آیینی میرسد که پخت آن تا صبح روز بعد (پنجشنبه) طول میکشد. برای آمادهسازی این آش، دیگهای بسیار بزرگ و تاریخی سنگی را در فضای باز بار میگذارند.
حلقه ذکر، رقص عرفانی و دفنوازی
عصر روزهای پنجشنبه و جمعه، کوهستان زاگرس شاهد باشکوهترین، پرتحرکترین و دراماتیکترین بخش این آیین کهن است. با طنینانداز شدن اولین ضربههای دف، تمام هورامان تخت به یکباره تغییر اتمسفر میدهد و یکی از منحصربهفردترین تصاویر عرفانی جهان خلق میشود؛ تصویری که هر سال صدها عکاس و مستندطلب را از سراسر دنیا به این نقطه میکشاند. دف در عرفان کُردی و طریقتهای تصوف (بهویژه قادریه)، ساز مقدسی است. صدای دف در این مراسم، حکم دعوتنامهای آسمانی را دارد که انسان را از دنیای ماده جدا میکند.
با اوج گرفتن صدای دف، مردان روستا با لباسهای کردی متصل به هم (چوخه و رانک)، دست در دست یکدیگر، حلقهها و زنجیرههای بزرگی را روی پشتبامها تشکیل میدهند. این رقص عرفانی که به آن سماع یا در اصطلاح محلی نوعی ذکر دستهجمعی میگویند، مراحل حسی و بدنی خاصی دارد. در ابتدا حرکات آرام است. مردان با ریتم دف، بدن خود را به چپ و راست حرکت میدهند و همزمان سر خود را به نشان تسلیم و ذکر فرود میآورند. به مرور زمان، جوانان، پیران و دراویش به حلقه اضافه میشوند. گاهی چندین حلقه تودرتو بر روی یک پشتبام ایجاد میشود که مرز میان اجراکننده و تماشاگر را کاملاً از بین میبرد.
شبنشینی و خواندن اشعار عرفانی
پس از دو روز پرشور و حماسی که با طنین کوبندهی دفها و سماع روی پشتبامها همراه بود، با غروب آفتاب در روز جمعه، اتمسفر هورامان تخت به یکباره دگرگون میشود. شور و هیجان بیرونی جای خود را به سکوت، خلوت و آرامشی عمیق در فضای بسته میدهد. این مرحله، پایانی آرامبخش بر یک آیین بزرگ است که به آن «شبنشست» (شبنشینی در خانه پیر شالیار) میگویند.
با تاریک شدن هوا، ریشسفیدان، متولیان مذهبی، دراویش طریقت و اهالی روستا راهی خانه قدیمی و باستانی پیر شالیار میشوند. این خانه، بنایی کوچک، ساده و سنگی با معماری اصیل هورامی است که فضای داخلی آن با گلیمها و ابزارهای قدیمی تزیین شده است. در ابتدای شب، بخشهایی از اشعار و پندهای منسوب به خود پیر شالیار که به زبان کُردی هورامی (گورانی) سروده شده، توسط کسانی که صدای رسا و زیبایی دارند قرائت میشود. این اشعار بیشتر مضامین اخلاقی، پندآموز و ستایش خدا و طبیعت را در بر دارد. در ادامه، دراویش و پیران مجلس به نوبت شروع به خواندن قصایدی در مدح پیامبر اسلام (ص) و بزرگان عرفان میکنند.
تاریخ مراسم پیر شالیار
تاریخ برگزاری آیینهای پیر شالیار بر اساس یک تقویم سنتی و باستانی در هورامان تعیین میشود. مردم این دیار قرنهاست که دو مراسم کاملاً متفاوت را در دو فصل مختلف برای بزرگداشت پیر شالیار و مدیریت جامعه خود برگزار میکنند. برخلاف تصور بسیاری از گردشگران، این دو رویداد هم از نظر زمان برگزاری و هم از نظر فلسفه و مناسک، تفاوتهای بنیادینی با یکدیگر دارند.
این مراسم دقیقاً در نزدیکی نیمه زمستان (معمولاً هفته دوم یا اواسط بهمنماه) آغاز میشود. در تقویم سنتی محلی، این زمان با آغاز «چله کوچک» زمستان همزمان است. مراسم معمولاً از روز چهارشنبه آغاز شده و ۳ روز به طول میانجامد. اتمسفر این مراسم کاملاً شورانگیز، پرتحرک و حماسی است. تقابل رنگ لباسهای کردی با سپیدی برف کوهستان، طنین کوبنده دهها دف روی پشتبامها، ذبح دامهای نذری، پخت آش اشتراکی «هولوشینه مژگه» و در نهایت خلسه و سماع دستهجمعی مردان، ویژگیهای اصلی این رویداد زمستانی است.
مراسم بهارانه: «کومسای»
مراسم بهاری که به «کومسای» معروف است، ۴۵ روز پس از شروع فصل بهار برگزار میشود. این آیین ساختاری کاملاً متفاوت دارد و بیشتر یک مجمع عمومی برای مدیریت روستا است. این مراسم هر سال در اواسط اردیبهشتماه (معمولاً حدود ۱۵ اردیبهشت) برگزار میشود؛ زمانی که طبیعت هورامان در اوج زیبایی و سرسبزی قرار دارد. این مراسم بسیار آرامتر از نسخه زمستانی است و در جوار مزار و سنگآرامگاه پیر شالیار در فضای باز برگزار میشود.
کلمه کومسای از دو بخش «کو» (جمع شدن) و «سای» (مصلحت و طوفان فکری) میآید. در این روز، بزرگان و باغداران هورامان دور هم جمع میشوند تا امور اجرایی روستا را برای سال پیشرو برنامهریزی کنند؛ کارهایی مثل تعیین چوپانهای گله، میرآبها (مسئولان تقسیم آب باغها) و انتخاب ریشسفیدان محلی. در کنار مزار پیر شالیار، تختهسنگی وجود دارد. اهالی با چکش تکه کوچکی از این سنگ را میشکنند و به عنوان تبرک برای برکت باغ یا دامهایشان به خانه میبرند. طبق باور محلی، این سنگ هر سال دوباره رشد کرده و جای خالی تکههای شکسته شده پر میشود.
چگونه به اورامان برویم و در مراسم شرکت کنیم؟
سفر به اورامانات (هورامان تخت) برای شرکت در مراسم پیر شالیار، یکی از خاطرهانگیزترین و در عین حال چالشبرانگیزترین سفرهای جادهای در ایران است. موقعیت خاص جغرافیایی این منطقه در دل صخرههای زاگرس و برگزاری مراسم در فصول خاص، نیازمند برنامهریزی دقیق و آگاهی کامل از وضعیت مسیر و اقامت است. برای رسیدن به هورامان تخت، به طور کلی دو مسیر اصلی جادهای وجود دارد که مسافران با توجه به مبدأ خود یکی از آنها را انتخاب میکنند:
- مسیر اول از سمت سنندج: اگر از مرکز استان کردستان حرکت میکنید، باید مسیر سنندج به سمت مریوان را در پیش بگیرید. پس از طی حدود ۱۳۰ کیلومتر و پیش از رسیدن به مریوان، به سهراهی حزبالله (عسکراوران) میرسید. از این سهراهی مسیر خود را به سمت دزلی و سپس هورامان تخت تغییر میدهید. از سهراهی تا خود روستا حدود ۴۰ کیلومتر جاده کوهستانی در پیش دارید.
- مسیر دوم از سمت کرمانشاه: اگر از سمت کرمانشاه حرکت میکنید، باید به شهر پاوه بروید. از پاوه جادهای کوهستانی و بسیار زیبا معروف به جاده «گردنه ژالانه» شما را مستقیم به هورامان تخت میرساند. این مسیر کوتاهتر اما پیچدرپیچتر است.
وضعیت جادهها و چالش برف در زمان مراسم زمستانی
از آنجا که «عروسی پیر شالیار» در اواسط بهمنماه برگزار میشود، وضعیت جادهها حیاتیترین بخش سفر شماست:
- چالش بزرگ گردنه ژالانه: این گردنه مرتفعترین نقطه مسیر است و در زمستانها معمولاً شاهد بارش سنگین برف، کولاک و مه شدید است. گاهی ارتفاع برف در کنارههای این جاده به چند متر میرسد.
- تجهیزات اجباری: سفر به این منطقه در بهمنماه بدون زنجیر چرخ، لاستیک یخشکن، ضدیخ و سیستم گرمایشی سالم خودرو غیرممکن و خطرناک است. حتماً پیش از حرکت، وضعیت باز بودن راهها را از هواشناسی و راهداری کردستان استعلام کنید.
- مهارت رانندگی: جادهها کوهستانی، باریک، بدون گاردریل در برخی بخشها و دارای پیچهای تند (ردیفهای زیگزاگی) هستند. اگر تجربه رانندگی در جادههای برفی کوهستانی را ندارید، توصیه میشود خودروی خود را در مریوان یا پاوه بگذارید و با ماشینهای شاسیبلند یا مینیبوسهای محلی (پاترولها و تویوتاهای محلی) به سمت روستا بروید.
چالشهای پیدا کردن اقامتگاه به دلیل شلوغی
هورامان تخت روستای کوچکی است که زیرساختهای هتلی محدودی دارد، در حالی که در روزهای مراسم هزاران گردشگر، عکاس و زائر به این نقطه هجوم میآورند. در خود هورامان تخت تعداد بسیار کمی هتل سنتی و مهمانپذیر وجود دارد که اتاقهای آنها معمولاً از ماهها قبل توسط آژانسهای مسافرتی یا عکاسان حرفهای رزرو کامل میشوند.
اصلیترین گزینه برای مسافران شخصی، اجاره اتاق یا خانههای محلی (سوئیتهای سنتی) از اهالی روستا است. مردم هورامان فوقالعاده مهماننواز هستند و در روزهای جشن، درِ خانههای خود را به روی مسافران باز میکنند. با این حال، قیمت این خانهها در ایام مراسم به دلیل تقاضای بالا افزایش مییابد و اگر بدون هماهنگی قبلی برسید، ممکن است مجبور شوید شب را در روستاهای اطراف بگذرانید. اگر موفق به پیدا کردن اقامتگاه در خود هورامان تخت نشدید، میتوانید در روستاهای همجوار مانند «بلبر»، «سلین» یا شهر «مریوان» (حدود ۱.۵ تا ۲ ساعت فاصله جادهای) اقامت کنید و روزها برای دیدن مراسم به هورامان بیایید.
چرا سفر با «تور پیر شالیار» بهترین انتخاب است؟
شرکت در آیین باشکوه پیر شالیار، با تمام جاذبههای عرفانی و بصریاش، یکی از سختترین پروژههای سفر جادهای در ایران است. معماری پلکانی و کوهستانی روستای هورامان تخت، کشش پذیریِ هزاران خودرو و مسافر را در یک بازه زمانی ۳ روزه ندارد. به همین دلیل، سفر انفرادی و شخصی به این مراسم، معمولاً با چالشهای کلافهکنندهای همراه میشود که میتواند شیرینی سفر را به کام شما تلخ کند. در چنین شرایطی، ثبتنام در «تور مراسم پیر شالیار آوان تور»، هوشمندانهترین و بهترین انتخاب برای تجربه بیدغدغهی این آیین کهن است. اما چرا؟
چرا سفر شخصی به پیر شالیار یک ریسک بزرگ است؟
اگر قصد دارید با خودروی شخصی به این سفر بروید، باید خود را برای سه چالش فرسایشی آماده کنید. جاده ورودی به هورامان تخت باریک و کوهستانی است. در روزهای مراسم، این جاده چنان قفل میشود که ترابری منطقه مجبور به اعمال محدودیتهای شدید میشود. حتی در صورت رسیدن به روستا، پیدا کردن یک متر جا پارک در آن ساختار پلکانی و صخرهای، شبیه به معجزه است!
ظرفیت هتلها و بومگردیهای محدود منطقه از ماهها قبل پر میشود. اگر بدون رزرو قبلی بروید، احتمال اینکه در سرمای بهمنماه بیسرپناه بمانید یا مجبور به پرداخت هزینههای نجومی برای یک اتاق ساده شوید، بسیار بالا است. رانندگی در برف و کولاک شدید گردنه ژالانه کار هر کسی نیست و نیاز به خودروی مجهز و تسلط کامل به جادههای مرگبار کوهستانی دارد.
سوالات متداول
۱. آیا شرکت در مراسم پیر شالیار برای عموم مردم آزاد است؟
بله. شرکت در این مراسم برای تمامی علاقهمندان، گردشگران داخلی و خارجی و مردم سراسر ایران کاملاً آزاد و رایگان است. مردم مهماننواز هورامان با آغوش باز از تمامی مسافران پذیرایی میکنند.
۲. آیا خانمها هم میتوانند در مراسم دفنوازی و رقص عرفانی شرکت کنند؟
خیر، در بخش اجرایی خیر؛ اما به عنوان تماشاگر بله. طبق سنتهای کهن منطقه، حضور در حلقه اصلی ذکر، دفنوازی و رقص سماع روی پشتبامها کاملاً مردانه است. با این حال، خانمها (چه اهالی روستا و چه گردشگران) میتوانند روی پشتبامهای بالاتر که به میدان اصلی مشرف است بایستند و مراسم را تماشا و عکاسی کنند. همچنین زنان نقش اصلی را در پخت نانهای محلی و تدارکات پشت صحنه بر عهده دارند.
۳. برای شرکت در مراسم زمستانه چه تجهیزاتی با خود ببریم؟
به دلیل برگزاری مراسم در اواسط بهمنماه و در یک منطقه مرتفع کوهستانی، همراه داشتن این موارد الزامی است:
- پوشش فردی: لباس گرم گرم (کاپشن پر یا گورتکس، دستکش، کلاه پشمی، شالگردن) و کفش کوهنوردی با عاج مناسب جهت جلوگیری از لیز خوردن روی پشتبامهای برفی و سنگی.
- تجهیزات خودرو: زنجیر چرخ (حیاتی)، لاستیک یخشکن، ضدیخ و باک بنزین کاملاً پر.
- سایر ملزومات: داروهای ضروری، پاوربانک (باتری گوشیها در سرما زود خالی میشود) و کیسه خواب (در صورت عدم رزرو اقامتگاه رسمی).